بررسی نقش ژنتیک، محیط و تکنولوژیهای کمکباروری(ART)، ۳ عامل کلیدی در ADHD
مقدمه
اختلال کمتوجهی-بیشفعالی (ADHD) یکی از شایعترین اختلالات عصبی-رشدی است که از کودکی آغاز میشود. این اختلال با سه علامت اصلی بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری شناخته میشود و میتواند زندگی روزمره، تحصیل، شغل و روابط اجتماعی را تحت تأثیر جدی قرار دهد. طبق آمارهای جهانی، حدود ۵ درصد از کودکان و ۳ درصد از بزرگسالان به ADHD مبتلا هستند.
عوامل ژنتیکی مؤثر در ADHD
۱. نقش ژنها در بروز ADHD
تحقیقات تأکید میکنند که تغییرات در چندین ژن مختلف میتوانند خطر ابتلا به ADHD را افزایش دهند. با این حال، هیچ ژن منفردی به تنهایی مسئول بروز این اختلال نیست.
۲. میزان وراثتپذیری ADHD
مطالعات روی دوقلوها نشان میدهد که سهم عوامل ژنتیکی در ADHD حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد است. مابقی خطر بروز این اختلال، به تعامل ژن و محیط و شرایط بیرونی بستگی دارد.
۳. یافتههای جدید ژنتیکی
بر اساس پژوهشهای اخیر، واریانتهای نادر در ژنهایی مانند KDM5B، FBXO11، STAG1 و CTNNA2 با افزایش ریسک ابتلا به ADHD مرتبط هستند. این ژنها در رشد مغز، تمایز سلولهای عصبی و برقراری ارتباطات عصبی نقش کلیدی ایفا میکنند.
۴. ارتباط کروموزوم ۱۵ با ADHD
تکثیر یا حذف در کروموزوم ۱۵ با برخی بیماریهای روانپزشکی مانند روانپریشی، اوتیسم و صرع مرتبط دانسته شده است. هرچند گزارشهای مستقیم درباره ارتباط این کروموزوم با ADHD محدود است.
ناحیه مورد بحث حاوی ژن CHRNA7 است که زیرواحد α7 گیرنده نیکوتینی استیلکولین را کد میکند. این گیرنده در مسیرهای عصبی مرتبط با ADHD اهمیت دارد، زیرا ترشح دوپامین را تنظیم میکند. از آنجا که اختلال در سیستم دوپامین یکی از مکانیسمهای اصلی ADHD محسوب میشود، آگونیستهای این گیرنده میتوانند گزینهای برای درمان باشند.
عوامل محیطی مؤثر در ADHD
۱. عوامل دوران بارداری
-
مصرف تنباکو و الکل: استعمال سیگار و مصرف الکل در دوران بارداری میتواند احتمال ADHD در فرزند را افزایش دهد.
-
مصرف مواد و داروها: شواهد محدودی درباره ارتباط مصرف برخی مواد یا داروها (مانند بوپروپیون و لابتالول) با ADHD وجود دارد.
-
مصرف کافئین: اغلب مطالعات، ارتباط قطعی بین مصرف کافئین در بارداری و افزایش خطر ADHD را تأیید نکردهاند.
۲. عوامل پس از تولد
-
آلودگیهای محیطی: تماس با سرب، منگنز و فتالاتها میتواند خطر ADHD را افزایش دهد.
-
تغذیه: کمبود روی، آهن و اسیدهای چرب امگا-۳ ممکن است در بروز یا تشدید علائم ADHD نقش داشته باشد.
-
عوامل روانی-اجتماعی: استرس مادر در بارداری، تجربیات آسیبزا و محرومیتهای اولیه زندگی از عوامل افزایشدهنده ریسک هستند.
عوامل محیطی
دوران بارداری
- مصرف تنباکو و الکل: مصرف سیگار و الکل در دوران بارداری میتواند احتمال ADHD در کودکان را افزایش دهد. هرچند برخی نتایج متناقض گزارش شدهاند.
- مصرف مواد مخدر و داروها: شواهد محدودی نشان میدهند که مصرف مواد مخدر یا داروهایی مانند بوپروپیون و لابتالول ممکن است با ADHD مرتبط باشد.
- مصرف کافئین: اغلب تحقیقات نشان دادهاند که مصرف کافئین در دوران بارداری اثر قطعی بر ADHD ندارد.
پس از تولد و محیطی
- آلودگیهای محیطی: تماس با سرب، منگنز و فتالاتها میتواند خطر بروز ADHD را افزایش دهد.
- تغذیه: کمبود روی، آهن و اسیدهای چرب امگا-۳ میتواند در افزایش احتمال ابتلا به ADHD نقش داشته باشد.
- عوامل روانی–اجتماعی: استرس مادر در دوران بارداری، تجربیات آسیبزا و محرومیتهای اوایل زندگی میتوانند ریسک ADHD را بالا ببرند.
تکنولوژیهای کمکباروری (ART) و ADHD
امروزه میلیونها کودک از طریق روشهای باروری آزمایشگاهی (IVF) و دیگر فناوریهای کمکباروری متولد میشوند. برخی پژوهشهای اولیه حاکی از تفاوت در نرخ ADHD در این کودکان بود. اما پس از تطبیق آماری و در نظر گرفتن عواملی مانند سن والدین، سطح تحصیلات، علت ناباروری و وضعیت روانی-اجتماعی، ارتباط مستقیم بین ART و ADHD بسیار ضعیف یا غیرمعنادار گزارش شده است.
به عنوان مثال، در یک مطالعه سوئدی، شیوع ADHD در کودکان حاصل از ART حدود ۶.۲ درصد و در کودکان متولدشده به روش طبیعی ۷.۱ درصد بود. این یافتهها نشان میدهد که خود ART عامل مستقیم ADHD نیست و بیشتر تحت تأثیر ویژگیهای والدین و شرایط زمینهای ناباروری قرار دارد.
روند شیوع ADHD در سالهای اخیر
بر اساس مرور نظاممند مطالعات جهانی، شیوع ADHD از ۵.۳ درصد در سال ۲۰۰۷ به ۷.۲ درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. تحلیلها نشان میدهند که این افزایش عمدتاً ناشی از بهبود روشهای تشخیص، افزایش آگاهی عمومی و تغییر معیارهای تشخیصی است و نه تغییر بنیادین در عوامل زیستی ژنتیکی یا محیطی.
جمعبندی و نتیجهگیری نهایی
ADHD یک اختلال چندعاملی و پیچیده است که از تعامل عوامل ژنتیکی و محیطی نشأت میگیرد. تغییرات ژنتیکی، شرایط محیطی در دوران جنینی و پس از تولد، تغذیه و عوامل استرسزا همگی در بروز آن دخیل هستند.
شواهد علمی فعلی نشان میدهد که تکنولوژیهای کمکباروری (مانند IVF) به خودی خود خطر ADHD را افزایش نمیدهند و عوامل مرتبط با والدین نقش مهمتری ایفا میکنند.
پژوهشهای آینده با تمرکز بر مطالعات گسترده و طولیمدت و بررسی دقیق تعامل ژن-محیط، میتوانند به تدوین راهکارهای پیشگیرانه و درمانی مؤثرتر بیانجامند.
برای مطالعات بیشتر اینجا کلیک کنید.
این محتوا توسط تیم تحریریه آزمایشگاه کاریوژن تهیه شده است. هدف ما ارتقای آگاهی عمومی درباره علل اختلال ADHD، شامل بررسی نقش ژنتیک، عوامل محیطی و فناوریهای کمکباروری در بروز این اختلال است.
مهمترین آزمایشهای ژنتیکی در بهترین آزمایشگاه ژنتیک اصفهان:
- آزمایش ازدواج فامیلیبررسی تطابق ژنتیکی زوجها برای جلوگیری از انتقال بیماریهای ارثی به فرزندان.
- آزمایش ژنتیک پیش از بارداریتشخیص زودهنگام ناهنجاریهای کروموزومی و اختلالات ژنتیکی جنین.
- آزمایش سل فری (cfDNA)یک روش غیرتهاجمی برای بررسی DNA جنین از خون مادر — بدون نیاز به نمونهبرداری از جنین.
- آزمایش ژنتیک جنین (CVS)برای اطمینان از سلامت ژنتیکی نوزاد پیش از تولد.
- آزمایش پدر فرزندیبررسی دقیق نسبتهای خانوادگی با دقت بالا.
- آزمایشهای ناباروری و سقط مکررشناسایی علل ژنتیکی سقطهای پیدرپی و مشکلات باروری.